Europejska obecność na Krecie nie była prostą „misją wyzwoleńczą”. Początkowo mocarstwa powstrzymywały Grecję i kreteńskich powstańców, a dopiero rozwój wydarzeń doprowadził do wycofania wojsk osmańskich i utworzenia autonomii.
Dlaczego doszło do interwencji?
Kreta nadal należała do Imperium Osmańskiego, lecz większość chrześcijańskich mieszkańców dążyła do enosis — zjednoczenia z Grecją. W latach 1896–1897 nasiliły się walki, zabójstwa, podpalenia i wysiedlenia. Grecja wysłała ekspedycję pułkownika Timoleona Vassosa, a mocarstwa obawiały się szerszej wojny i zachwiania równowagi na Bałkanach.
Które państwa brały udział?
Wielka Brytania
Strefa Candii, czyli Heraklionu. Najpoważniejszym wydarzeniem była masakra z 6 września 1898 roku, w której zginęli brytyjscy żołnierze i liczni kreteńscy chrześcijanie.
Rosja
Strefa Rethymno. Rosjanie odpowiadali za port, twierdzę, porządek i późniejsze działania przeciwko części rewolucjonistów w 1905 roku.
Francja
Wschodnia Kreta: Lasithi, Sitia, Agios Nikolaos i Ierapetra. Prowadzono misje ochronne, sanitarne i administracyjne.
Włochy
Zachodnia część wyspy i rejon Kissamos. Włosi odegrali ważną rolę w organizowaniu kreteńskiej żandarmerii.
Austro-Węgry
Udział głównie morski w pierwszej fazie blokady i operacjach wspólnych; wycofanie w 1898 roku.
Niemcy
Udział okrętów w Międzynarodowej Eskadrze, bez dużego kontyngentu lądowego; wycofanie pod koniec 1897 roku.
Najważniejsze etapy
Blokada i ostrzał powstańców — 1897
Mocarstwa zablokowały wyspę, kontrolowały transport broni i ludzi oraz ostrzelały pozycje chrześcijańskich powstańców na Akrotiri. Ich pierwotnym celem było zatrzymanie greckiej ekspedycji i narzucenie rozwiązania autonomicznego, a nie natychmiastowe przyłączenie Krety do Grecji.
Masakra w Candii — 1898
Atak muzułmańskich nieregularnych na brytyjski garnizon i chrześcijańskich mieszkańców stał się przełomem. Mocarstwa uznały dalszą obecność armii osmańskiej za niemożliwą i wymusiły jej ewakuację.
Państwo Kreteńskie — od 1898
Pod zwierzchnictwem księcia Jerzego powstała autonomiczna administracja z własnym parlamentem, konstytucją, sądami i żandarmerią. Formalna zależność od sułtana stopniowo stawała się fikcją.
Rewolucja w Theriso — 1905
Eleftherios Venizelos wystąpił przeciwko rządom księcia Jerzego i domagał się zjednoczenia z Grecją. Rosyjskie wojska starły się z rewolucjonistami m.in. w rejonie Atsipopoulo i Georgioupoli. To właśnie z tym okresem miejscowa tradycja łączy śmierć trzech Polaków.
Wycofanie wojsk i zjednoczenie
Interwencja nie zakończyła się w 1905 roku. Rosjanie opuścili Rethymno w styczniu 1909 roku. Międzynarodowe uznanie zjednoczenia Krety z Grecją nastąpiło dopiero w 1913 roku.
Choroby były większym zagrożeniem niż walka
Europejskie kontyngenty cierpiały z powodu malarii, tyfusu, czerwonki, brucelozy i innych chorób. W brytyjskim kontyngencie w 1898 roku tyfus spowodował dziesiątki zgonów, a przypadki malarii liczono w setkach i tysiącach. To wzmacnia hipotezę, że część Polaków mogła umrzeć wskutek epidemii, a nie w walce.