Od przypadkowego spaceru do bibliotecznej kwerendy
Po raz pierwszy zobaczyłem tę tablicę w 2013 roku podczas zwykłego spaceru po Rethymno. Kilka zdań o polskich żołnierzach poległych w walce o wolność Grecji od razu mnie zatrzymało. Polska w latach 1897–1905 nie istniała, a Kreta nie była jeszcze częścią Grecji. Im dłużej patrzyłem na napis, tym więcej pojawiało się pytań.
Przez kolejne lata myśl o ludziach wymienionych na tablicy wracała przy następnych podróżach na Kretę. Chciałem dowiedzieć się, kim byli, dlaczego znaleźli się w Rethymno, w jakiej armii służyli i skąd wzięła się opowieść łącząca ich z walką o wolność Grecji.
W 2026 roku wybrałem się do Rethymno specjalnie po to, aby odwiedzić miejską bibliotekę i porozmawiać o tej historii. Dzięki uprzejmości pracujących tam Pań otrzymałem dostęp do reprintów dawnych gazet zawierających dwa artykuły poświęcone polskiemu cmentarzowi, rosyjskiemu garnizonowi i uroczystości z 1976 roku.
Materiały były skromne objętościowo, ale niezwykle wartościowe. Zawierały fotografie, treść przemówienia, listę osiemnastu nazwisk, opis oględzin cmentarzy oraz miejscowe przekazy. Wystarczyły, aby rozpocząć szerszą kwerendę i stworzyć stronę o polskich filhellenach walczących o wolność Grecji oraz o osiemnastu żołnierzach z Rethymno, których późniejsza pamięć połączyła z tą tradycją.
Nie wszystkie pytania udało się rozstrzygnąć. Dlatego na stronie wyraźnie oddzielam fakty od późniejszej narracji pamiątkowej, lokalnych tradycji i hipotez, których nadal nie potwierdzają dokumenty.
Nie byli żołnierzami Wojska Polskiego. Służyli w armii Imperium Rosyjskiego, ponieważ ziemie polskie pozostawały pod zaborami.
Napis o walce za wolność Grecji pochodzi z 1976 roku i jest symbolicznym ujęciem historii.
Źródła nie potwierdzają, że osiemnastu Polaków poległo w walce ani że przeszli na stronę powstańców.
Wybierz rozdział opowieści
Dwie tablice
Skąd wzięły się napisy na murze cmentarza i dlaczego mówią różnym językiem pamięci?
18 nazwiskPolski cmentarz
Lista pochowanych, daty śmierci, niepewna pisownia nazwisk i los nekropolii.
KwerendaArtykuły z biblioteki
Co udało się odnaleźć w dawnej prasie Rethymno i kim był Christoforos Stavroulakis?
1821–1827Polscy filhelleni
Ochotnicy w greckiej wojnie o niepodległość i tragiczna bitwa pod Petą.
Armia rosyjska13. Pułk Strzelców
Historia jednostki, garnizony i problem z przypisaniem wszystkich Polaków do jednego pułku.
1897–1909Interwencja europejska
Strefy okupacyjne, walki, autonomia Krety i droga do połączenia z Grecją.
Najważniejsze daty
Bitwa pod Petą i śmierć dużej części batalionu filhelleńskiego, w tym Polaków dowodzonych przez Franciszka Mierzejewskiego.
Interwencja mocarstw na Krecie. Rethymno trafia do rosyjskiej strefy odpowiedzialności.
Powstaje autonomiczne Państwo Kreteńskie. W krótkim czasie umiera kilku Polaków z garnizonu.
Rewolucja w Theriso. Lokalna tradycja łączy śmierć trzech Polaków z walkami, ale dokumentów brak.
Odrodzona Polska umieszcza na cmentarzu tablicę z osiemnastoma nazwiskami.
Polscy pracownicy odnawiają cmentarz, a podczas oficjalnej uroczystości odsłonięta zostaje tablica przy wejściu.
Podczas spaceru po Rethymno Tomasz Brzozowski po raz pierwszy zauważa tablicę poświęconą polskim żołnierzom. Pytania wywołane przez napis pozostają z nim przez kolejne lata.
Specjalna podróż do Rethymno i kwerenda w miejskiej bibliotece. Reprinty dwóch artykułów stają się punktem wyjścia do stworzenia tej strony i dalszych poszukiwań źródłowych.
Nie jest to tylko historia osiemnastu grobów. To opowieść o trzech nieistniejących już światach: podzielonej Polsce, Imperium Rosyjskim i Krecie, która dopiero zmierzała ku zjednoczeniu z Grecją.
O autorze
Tomasz Brzozowski podróżuje po Krecie od ponad 15 lat. Zwiedził wiele dzikich i mało znanych zakątków wyspy. Odbył trekkingi na najwyższe szczyty głównych pasm górskich Krety, między innymi Psiloritis, Spathi oraz w Lefka Ori.
Projekt wyrósł z tablicy zauważonej w 2013 roku. Trzynaście lat później autor wrócił do Rethymno, przeprowadził kwerendę w miejskiej bibliotece i rozpoczął analizę greckich, polskich, rosyjskich i brytyjskich źródeł.