Lokalne opracowania przypisują osiemnastu Polaków do 13. Rosyjskiego Pułku Strzelców. Historia tej jednostki pokazuje jednak, że związek pułku z Kretą wymaga dalszej, ostrożnej weryfikacji.
Od batalionu do pułku
Utworzenie 4. Batalionu Strzelców z żołnierzy pułków jegrów 6. Korpusu Armijnego; formowanie w Helsingforsie.
Przemianowanie na 5. Batalion Strzelców.
13. Armijny Batalion Strzelców, następnie 13. Batalion Strzelców.
13. Batalion Strzelców księcia Bułgarii.
Rozwinięcie batalionu w 13. Pułk Strzelców.
Nadanie honorowego imienia wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza.
Koniec istnienia jednostki dawnej armii imperialnej.
Garnizony i kampanie
Jednostka stacjonowała m.in. w Helsingforsie, Stawropolu, Chersoniu, Teodozji i Odessie. Jej najważniejszym późniejszym garnizonem była Odessa, co ułatwiało kierowanie pododdziałów w rejon Morza Czarnego i wschodniej części Morza Śródziemnego.
- 1849 — rosyjska interwencja przeciwko rewolucji węgierskiej w Siedmiogrodzie;
- 1854–1855 — wojna krymska;
- 1877–1878 — wojna rosyjsko-turecka i działania na Bałkanach;
- 1900 — wysłanie w rejon Kwantungu;
- 1904–1905 — mobilizacja na Daleki Wschód i udział w wojnie rosyjsko-japońskiej;
- 1914–1917 — działania na froncie I wojny światowej.
Dowódcy w okresie związanym z Kretą
- Konstantin Aleksiejewicz Moisiejew — do początku 1897 roku;
- Wasilij Pietrowicz Żołtanowski — do lipca 1899 roku;
- Władisław Francewicz Boufal — 1899–1905;
- Mieczisław-Konstantin Erazmowicz Roszkowski — 1905–1908.
Daty w dostępnych internetowych kompilacjach częściowo się nakładają. Pełne rozstrzygnięcie wymaga sprawdzenia roczników armii i rozkazów personalnych.
Czy cały pułk stacjonował na Krecie?
Nie znaleziono dokumentu potwierdzającego, że cały 13. Pułk nieprzerwanie przebywał w Rethymno od 1897 do 1905 roku. Przeczą temu znane etapy historii jednostki: wyjazd do Kwantungu i wojna rosyjsko-japońska.
Możliwe wyjaśnienia:
- na Krecie służyły tylko wydzielone kompanie lub mniejsze pododdziały;
- następowały rotacje żołnierzy;
- część ludzi pozostawała w kontyngencie po przeniesieniu głównych sił;
- lokalny opis po latach przypisał wszystkich jednej jednostce;
- w źródłach pomylono numer pułku albo batalionu.
Materiały archiwalne
Rosyjski Państwowy Wojskowo-Historyczny Archiw posiada zespół nr 3278 poświęcony 13. Pułkowi Strzelców, obejmujący 156 jednostek archiwalnych z lat 1899–1918. Mogą znajdować się w nim rozkazy dzienne, wykazy osobowe, listy chorych i zmarłych oraz informacje o wydzielaniu kompanii. Pierwsze lata interwencji mogą jednak występować w aktach brygady, Odeskiego Okręgu Wojskowego lub korpusu ekspedycyjnego.