Dobrze potwierdzone
Fakty
- Na cmentarzu upamiętniono osiemnastu Polaków.
- Tablica z nazwiskami pochodzi z 1933 roku.
- Uroczystość i tablica przy wejściu pochodzą z 1976 roku.
- Polacy służyli w rosyjskim kontyngencie i byli katolikami.
- Rethymno znajdowało się w rosyjskiej strefie.
Interpretacja
Pamięć zbiorowa
- Żołnierze przedstawieni są jako spadkobiercy filhellenów.
- Wojska mocarstw nazwano wyzwolicielami Krety.
- Śmierć Polaków wpisano w opowieść o wolności Grecji.
- Narracja z 1976 roku służyła polsko-greckiemu pojednaniu i przyjaźni.
Niepotwierdzone
Hipotezy
- Przyczyna śmierci każdego żołnierza.
- Tożsamość trzech Polaków rzekomo poległych w 1905 roku.
- Przejście kogokolwiek na stronę kreteńskich powstańców.
- Nieprzerwana obecność całego 13. Pułku na Krecie.
Czy Polacy mogli zdezerterować i walczyć z Kreteńczykami?
Było to teoretycznie możliwe — wielu Polaków było poborowymi i mogło nie utożsamiać się z caratem. Jednak żaden odnaleziony artykuł ani oficjalne opracowanie nie wspomina o dezercji. Jeżeli Polacy brali udział w walkach 1905 roku jako członkowie rosyjskiego kontyngentu, bardziej prawdopodobne jest, że wykonywali rozkazy przeciwko rewolucjonistom Venizelosa.
Dlaczego tak wielu zmarło pod koniec 1898 roku?
Kilka dat śmierci przypada na listopad i grudzień 1898 roku w krótkich odstępach. Może to sugerować epidemię lub ciężkie warunki sanitarne, ale jest to jedynie hipoteza. Potrzebne są księgi zgonów, listy szpitalne i dokumenty pułkowe.
Najważniejsze zadania dalszej kwerendy
- odnalezienie katolickich ksiąg parafialnych Rethymno z lat 1897–1905;
- sprawdzenie list chorych, zmarłych i dezerterów rosyjskiego kontyngentu;
- ustalenie konkretnych kompanii wysłanych na Kretę;
- porównanie pisowni nazwisk z aktami poborowymi i rocznikami wojskowymi;
- odnalezienie pełnego artykułu o ewakuacji wojsk osmańskich i rosyjskim garnizonie;
- identyfikacja tytułu gazety, numeru wydania i daty publikacji.
Najuczciwsze zdanie brzmi: osiemnastu Polaków służących w rosyjskim kontyngencie zmarło na Krecie w okresie, który doprowadził wyspę od panowania osmańskiego do autonomii i ostatecznie do zjednoczenia z Grecją. Dokładne losy większości z nich pozostają nieznane.